خنک‌سازی: بعد از کولر آبی

کولر آبی روی بام و کانال‌های حلبی‌اش در سقف هر اتاق، جواب صد سالهٔ خانهٔ ایرانی به تابستان خشک است: ارزان، ساده، و در هوای خشک قزوین کارا. در ساختمانی چند واحدی و درزبندی‌شده سه مشکل پیدا می‌کند: کانالی که از سقف واحد دیگری می‌گذرد، آبی که هر روز تابستان تبخیر می‌شود، و صدا و رطوبتی که به همسایه می‌رسد.

در این خانه

خانواده در ۱۴۰۵ پرسید آیا کانال‌های سنتی در ساختمان‌های آیندهٔ ایران هنوز کار می‌کنند و چه چیزی در ایران در دست ساخت است. پاسخ، آن‌طور که در شهریور ۱۴۰۵ از منابع در دسترس خوانده شد، این است — با همهٔ نااطمینانی‌اش:

آنچه امروز در بازار ایران هست: کولر آبی معمولی، و اسپلیت و داکت‌اسپلیت اینورتر که راه رایج ساختمان‌های تازه شده‌اند. اسپلیت دقیقاً همان سه مشکل را دور می‌زند — کندانسور بیرون واحد است، لوله‌های مبرد در پوستهٔ همان واحد می‌مانند، برق هر واحد کنتور خودش را دارد — ولی برق بیشتری می‌خورد و در هوای خشک، تبخیر را که ارزان‌تر است کنار می‌گذارد. داکت‌اسپلیت دستگاه کمتری می‌خواهد و کنترل اتاق‌به‌اتاق را از دست می‌دهد.

آنچه در ایران مطالعه شده و در بازار پیدا نشد: کولر تبخیری غیرمستقیم–مستقیم (دو مرحله‌ای واقعی، با مرحلهٔ اول خشک) که مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی آزمایشش کرده و در اقلیم گرم و خشک بازده اگزرژی حدود ۵۵ درصد و صرفه‌جویی بیش از ۶۰ درصد نسبت به تراکمی گزارش کرده است؛ از نظر فیزیک، برای شهری خشک در ۱۳۰۰ متر ارتفاع، این جواب درست است. اما نام «کولر دو مرحله‌ای» در بازار بیشتر به فن دوسرعته یا پد بهتر گفته می‌شود تا به مرحلهٔ غیرمستقیم؛ چند سایت فروشنده هم در دسترس نبود. مبدل زمین–هوا (لوله‌های زیرزمینی) برای یزد و همدان مدل شده — در اقلیم گرم و خشک تا ۱۱ درجه خنک‌تر، ۲۹۴ روز در سال قابل استفاده — و برای قزوین مطالعه‌ای پیدا نشد؛ محصول تجاری خانگی هم نه. سقف سرمایشی تابشی و پمپ حرارتی زمینی در مقاله‌ها هست، در بازار خانگی پیدا نشد. دودکش خورشیدی و بادگیر برای اهواز و اصفهان و یزد مطالعه شده؛ دربارهٔ اتاق دوارتفاعه با پنجره در دو سو، هیچ مطالعهٔ ایرانی پیدا نشد.

آب: دشت قزوین در ردهٔ «ممنوعهٔ بحرانی» است و در پنجاه سال تا ۸۰ متر افت سطح آب زیرزمینی داشته. این بیشتر داستان چاه‌های کشاورزی است تا کولر خانه‌ها؛ ولی قیمت و کنتور آب شهری همان استدلالی است که به خانهٔ پنج‌واحدی می‌رسد. مبحث ۱۹ و ۱۴ مقررات ملی ساختمان دربارهٔ عبور کانال از واحد دیگر یا کنتور کولر مشترک حکم صریحی که در این جست‌وجو پیدا شود ندارند؛ دعوای صدای کولر همسایه اما در حقوق آپارتمان یک دستهٔ شناخته‌شده است.

آنچه از این‌ها به طرح می‌رسد: اول، ساختمان طوری ساخته شود که به کمترین خنک‌سازی نیاز داشته باشد — پنجره‌های بزرگ فقط رو به جنوب و زیر سایهٔ کنسول، نمای شمالی لایه‌لایه، جرم حرارتی، و نفس شبانه از حیاط به حفره به بام که هوای خنک شب قزوین را از خانه بگذراند. «اثر دوبلکس» — اتاق بلند با بازشو در دو سو — همین کار را می‌کند، ولی شب و با دریچهٔ بالا؛ در بعدازظهر تیر، شیشهٔ بلندِ بی‌سایه گرما را زیاد می‌کند نه کم. دوم، جای دستگاه از اول در نقشه باشد: یک نوار روی بام برای کولر یا کندانسور هر واحد، یک داکت عمودی در ستون فقرات برای لوله‌های هر واحد تا بامش، و هیچ کانالی از سقف واحد دیگری. سوم، خانواده هنوز نمی‌داند کدام دستگاه؛ این را باید با یک پیمانکار تأسیسات، حضوری و نه از روی سایت‌ها، پرسید — و به زبان مقدار: کیلووات، متر مکعب آب در تابستان، و متر لوله.